Skip to content

In de bossen ten noorden van Arnhem – op maar een paar honderd meter van Buitenplaats Koningsweg- staat midden in een akker een opmerkelijk gebouw. Het doet denken aan een boerenschuur. Er omheen staan een paar grote eiken en de akker is omzoomd door bos. Het is een atypische schuur; een type dat je elders nooit ziet. De plattegrond heeft de vorm van de letter T. Er zijn ramen en deuropeningen in uitgespaard die op het eerste gezicht lijken te zijn dichtgemetseld. Bij nadere beschouwing blijken op de dichtgemetselde oppervlakten met verf kozijnen en de roetjes van ramen te zijn geschilderd. De verf is vergaan maar de afbeeldingen zijn nog steeds te zien.

De boerenschuur is een vliegtuighangar uit 1941 die met behulp van camouflagetechniek vermomt is als boerenschuur met opgeschilderde ramen, gebouwd door de Duitse bezetter in de Tweede Wereldoorlog als onderdeel van Fliegerhorst Deelen. In de “Ausbau Nachweis für Fliegerhorst” staat het omschreven als hangar van het type B19; “Einflugzeughallen für sonstige Flugzeuge”. Een onverwarmde hangar voor vliegtuigen van het overige type.
De ogenschijnlijke eenvoudige T-vorm van de Hangar verbergt een uitzonderlijk houten (dak)constructie die nodig was om het gebouw als hangar te kunnen laten functioneren. Oorspronkelijk kon de noordgevel over een breedte van 23 meter worden opengeschoven, zodat het vliegtuig in en uit kon rijden.

Dat verklaard de T-vormige plattegrond; in het korte stuk was ruimte voor de staart van het toestel, het brede gedeelte bood plek aan de vleugels. Binnen staat op de achtermuur in grote, rode letter nog “rauchen verboten” geschilderd. De grote schuifdeuren die de gehele voorgevel van de hangar besloegen zijn verdwenen en vervangen door een gemetselde muur met twee normale schuurdeuren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was deze boerenschuur één van de zestig gecamoufleerde vliegtuighangars die in de bosrand rondom Fliegerhorst Deelen waren gebouwd.


De akker is ook ontworpen door de Duitse bezetter, behalve de hangar bevonden zich op de akker nog een aantal andere objecten (2 hangars, een hooimijt, 2 schuren en 2 (moes)tuinen).

Ruim 200 gebouwen van Fliegerhorst Deelen zijn bewaard gebleven van de ruim 700 gebouwen, het merendeel heeft – inclusief de infrastructuur- in 2007 een Rijksmonumentale status gekregen. Ze vormen, verspreid over bos, heide en akkers, een bijzonder cultuurhistorisch landschap.Een groot gedeelte van dit bijzondere Rijksmonument ligt verstopt achter de hekken van defensie. Verreweg de meeste gebouwen zijn te vinden op Vliegbasis Deelen en op het complex van de Oranje Kazerne. Toch zijn er in openbaar toegankelijk gebied veel sporen en enkele objecten te vinden die het verhaal van Fliegerhorst Deelen vertellen; stukken van de kilometers lange Rollbahn, vijf als boerderij gecamoufleerde vliegtuig hangars, de onderkomens van de Blitzmädel op de huidige Buitenplaats Koningsweg en natuurlijk de grote commandobunker Diogenes. Gezamenlijk vertellen deze gebouwen en restanten van infrastructuur een vergeten verhaal waarin bijzondere architectuur, landschaps-inrichting en de luchtoorlog boven Europa een prominente rol speelt.

Vanaf het einde van de Tweede Wereldoorlog kreeg de hangar de functie die het tijdens de oorlog moest lijken te hebben; die van boerenschuur.

De familie Roelofsen pachtte hem van de gemeente Arnhem tot het najaar van 2016. Decennialang werden er aardappels in de 350 m2 grootte schuur opgeslagen en landbouwwerktuigen gestald en op de 4 hectare grootte akker vond reguliere landbouw plaats. In 2007 kreeg de hangar -net als 150 andere, als boerengebouwen gecamoufleerde objecten rondom vliegbasis Deelen- de status van Rijksmonument.

Door jarenlang gebrek aan onderhoud stortte het dak in 2016 deels in.

In 2017 zijn de resterende bestaande dakpannen hierop verwijderd en afgevoerd, het dak werd voorzien van een tijdelijk nieuw stalen dak. Gelijktijdig zijn toen twee tijdelijke stalen kolommen (jukken) geplaatst onder houten hoofdligger ter ondersteuning.

Prijsvraag ‘Brood en Spelen’
In 2018 heeft stichting De Hangar het initiatief genomen om een passende functie te zoeken voor dit leeggekomen en verwaarloosde rijksmonument. Met de inzending ‘Verborgen Landgoed’ werd de ontwerprijsvraag ‘Brood en Spelen’ uit 2018 gewonnen, een prijsvraag uitgeschreven om kansrijke en innovatieve ideeën voor vernieuwing van het platteland op te halen, georganiseerd door de Rijksbouwmeester Floris Alkemade en de Rijksadviseur voor het landschap Berno Strootman.


Uit het juryrapport:
Het samenbrengen van tegenstrijdige claims van natuur, cultuur en geschiedenis, geredeneerd vanuit andere dan agrarische doelstellingen, biedt een verrassend andere invalshoek. De inzending is radicaal en overtuigend door een mix aan onderdelen en voorbeeldprojecten vanuit andere belangen (toerisme, historie, WOII); daarmee worden andere publieksgroepen aangesproken.
De jury vindt het aantrekkelijk om een nadrukkelijk niet-agrarische inzending mee te nemen, in dit geval vanuit de kunst. De locatie is een plek waar geëxperimenteerd gaat worden; er lopen al initiatieven. Misschien kan het idee zo worden uitgewerkt dat het ook elders ingezet kan worden.

Na langdurig overleg is er in 2021 een gebruikersovereenkomst getekend voor de hangar en in 2024 voor de akker. In 2025 is er tenslotte een omgevingsvergunning afgegeven voor culturele activiteiten in de hangar en voor op de akker. Stichting De Hangar is sinds 2022 actief en heeft tot doel de hangar en akker om te vormen tot een test-site voor de kunsten en natuur. We onderzoeken of en op welke wijze de ogenschijnlijke tegengestelde belangen – cultuur, natuur, landschap en erfgoed – verenigd kunnen worden door de kunsten, middels learning by doing.

Neem een 3D kijkje in en rond de vliegtuighangar